بر كتيبه‌هايى خدمات او را از زبان خويش نقر كنند و در يكى از جملات مفصّل آن آورده : « در همه بلدان ، مساجد و مدارس و معابر بر پاى داشته ، متّقيان مجتهد و مقتديان متعبّد ، عالمان مفيد و طالبان مستفيد به ارشاد عبّاد در اصلاح معاش و معاد ، مستقر و به مئونهء ايشان ، زياده از يك كرور [ نيم ميليون تومان سكه زر يا 250 هزار ليره استرلينگ ] مستمر داشتيم . » « 1 » البتّه اين ارادت و احترامى كه خاقان به علما داشت مىتوانست تبعات نيز داشته باشد . از جمله مريدان جاهلى كه حول اين عالمان پناه گرفتند و چه كژرفتارىهاى آشكارى كه در اين سايه امن و اغلب پوشيده از آنها مرتكب نشدند . خود شاه نيز به خوبى متوجه اين نكته بود . چنان‌كه تحويلدار مىگويد وقتى فتحعلى شاه با چهل عراده توپ و چهل هزار قشون براى دفع اشرار گوناگون به اصفهان آمد ، مانند پاره‌اى آتش از هر گروه چيزى مىخواست از جمله ؛ « از اعيان و ملّاها ، مقصّر » . « 2 » به‌هرحال سيّد شفتى با كياست و فطانت ، به دام مكنيل نيفتاد و فقط به پاسخ كتبى بسنده كرد و از دخالت مستقيم در جنگ هرات مانند حكم جهاد دادن خوددارى كرد . او قبلا هم نشان داده بود كه استقلال خود را در مقايسه با برخى از علماى ديگر در برابر حكومت حفظ مىكند . مثلا مانند بعضى از آن‌ها كه در اردوى سلطانيه براى افتاى جهاد عليه روس‌ها شركت كردند « 3 » ، دخالت نكرد و يا مانند هم‌رتبه و صديق معاصر خويش - حاجى كرباسى - نبود كه عليه تراكمه ، فتواى جهاد دهد . هنوز علّت دقيق مكاتبه وزير مختار با سيّد روشن نيست ، اما برخى آن را بست نشستن امين الدّوله - كه به رغم مؤلف بيان المفاخر دوستار تمام عيار انگليس بود - در خانه سيّد مىدانند . « 4 » با همه احوال ، ظاهرا اين اندازه كه مكاتبه يادشده محمّد شاه را رنجانيده ، شكست هرات نيازرده است ، چون در همان سال ، به سرعت ميرزا حسين خان آجودان‌باشى را مأمور كرد ، به دربارهاى دول اتريش ، فرانسه و انگليس برود و از رفتار مكنيل و در حقيقت دولت انگليس شكايت كند . او در ماده هفت شكايت‌نامه مفصّل خويش به پالمرستون ، مىنويسد : « سركار سفرا و ايلچيان ، هميشه در همه دولت‌ها ، با وزرا و امينان سروكار داشته و سؤال و

--> ( 1 ) - هفت پادشاه ، ج 1 ، ص 193 ايضا براى نگاهى به جزءجزء نشانه‌هاى شاه يا برخى از عالمان به‌ويژه سيّد روابط ر ك : الگار ، حامد ؛ نقش روحانيت پيشرو در جنبش مشروطيت ، ترجمه دكتر ابو القاسم سرى ، صص 104 - 63 ( 2 ) - جغرافياى اصفهان ، ص 87 ( 3 ) - ناسخ التواريخ ، ج 1 ، ص 358 ( 4 ) - ع . امانت ، پيشين ، ص 20 - 119